De angst voor de ander, die anders is
Auteur: Ton de Baaij
Publicatiedatum: 01-08-2005
Wij, mensen houden niet van angst en proberen deze zo snel mogelijk te verminderen. Dat doen we door ons terug te trekken (vluchten) of door er tegen in te gaan (vechten). Dat zie je ook aan de reacties op de aanslagen. Leiders, die willen vechten en volk, dat zich liever terugtrekt.
In een overzicht van het NOS-journaal tel ik van New York tot Londen 13 aanslagen van terroristen. We hadden er wel van gehoord in Israël, waar de Palestijnen vechten voor hun eigen staat, maar nu ervaren wij in de westerse wereld ook het fenomeen van zelfmoordaanslagen. Het aantal gewonden en doden is steeds weer erg hoog.
Mensen op straat en op stations kijken angstvallig om zich heen of ze geen oosterse mensen met rugzakken zien, want daar kunnen bommen in zitten. Experts willen de angst van het volk indammen en verkondigen daarom op radio en teevee, dat je eerder kans hebt de dood te vinden in het verkeer dan door een terroristische aanslag. Maar het helpt niet, de angst zit er goed in.
Angst is een basisemotie en is onafhankelijk van cultuur, ras of religie. Ze is universeel. Wij, mensen houden niet van angst en proberen deze zo snel mogelijk te verminderen. Dat doen we door ons terug te trekken (vluchten) of door er tegen in te gaan (vechten). Dat zie je ook aan de reacties op de aanslagen. Leiders, die willen vechten en volk, dat zich liever terugtrekt.
Als ik over angst wil schrijven, merk ik dat er veel verschillende theorieën over angst bestaan. Angst als gevolg van denken, waardoor de onzekerheid wordt geraakt. Angst als ingehouden opwinding, energie, waardoor het lichaam van slag raakt. Angst als ervaring van vroeger, waarin je je als kind afgewezen, onveilig hebt gevoeld en waar de huidige situatie hetzelfde gevoel raakt.
Ik beperk me in mijn visie en werk tot de grondhouding dat angst opspeelt, als een mens zich bedreigd voelt in zijn bestaan als wezen, zowel biologisch, sociaal als psychisch. Het biologische bestaan wordt bedreigd als de dood op de loer ligt. Het sociale bestaan wordt bedreigd als iemand buitengesloten wordt. Het psychische bestaan wordt bedreigd als iemand zich niet kan of mag onderscheiden in wie hij is.
Per individu vinden we zelf onze creatieve oplossingen om deze angst te reduceren. Een mens vindt die gedragsantwoorden in de eerste acht jaar van zijn leven. De oplossingen die werken, daar houden we ons aan vast in de rest van ons leven. Het zijn de bouwstenen, die zekerheid bieden in relatie met de omgeving.
Het zijn ook de bouwstenen, die de basis vormen voor onze talenten. De ogenschijnlijk onaangeslagen man die bereid is terug te slaan na een aanslag wordt de leider van een groep of een land. De ogenschijnlijk aangeslagen man die bereid is zich terug te trekken van het toneel, meeleeft en stilstaat bij wat er gebeurt, wordt de hulpverlener voor de medemens.
We verschillen
Wat gebeurt er nu tussen de terroristen van extreme groeperingen uit de moslimwereld en de westerse wereld? De terroristen zijn zelfmoordenaars die geen angst hebben voor hun biologische bestaan. Dat maakt ze nagenoeg onaantastbaar. Ze worden gedreven door de ‘Jihad’, dat vaak onterecht wordt vertaald als ‘de heilige oorlog’, zoals wij die uit ons religieuze verleden kennen. Jihad is een begrip uit de islam, dat zoveel betekent als ‘inzet voor je geloof’. Een taak van elke moslim om hun geloof te beschermen. Sommige groepen moslims onderscheiden een grote Jihad en een kleine Jihad.
De grote Jihad is het persoonlijke ‘gevecht’ tegen de ‘eigen’ zwakheden, zoals verleidingen. De kleine Jihad is bedoeld ter bescherming en verdediging van de zwakkeren in de samenleving. Het vechten tegen onderdrukkers. Het woord ‘islam’ betekent ‘onderwerping’. Een aanhanger van de islam is een moslim en onderwerpt zich aan de wil van Allah (God). De terroristen stellen hun eigen leven in dienst van het geloof, van Allah en van de onderdrukte moslims op de wereld.
In de westerse wereld staat democratie voorop. Het vrije woord en de mensenrechten staan hoog in de hiërarchie van onze waarden en normen. Religie heeft in de geschiedenis van de westerse wereld ook veel doden en gewonden opgeleverd. De laatste religieuze oorlog is onlangs gestopt in Ierland. De onderlinge verschillen en belangen worden nu alleen nog politiek uitgevochten. Daar mag wel agressie inzitten, maar geen geweld. Democratie kan ook alleen bestaan als de mensen elkaar respecteren en de samenleving respecteren.
Als ik dan de kritiek van de westerse maatschappij hoor op de moslimwereld, dan zeggen ze eigenlijk dat ze andere waarden en normen naleven. In het vrije woord mag dat. Het gaat helaas niet altijd met respect voor de ander. Dan kan de kritiek ook als afwijzing worden gehoord en gevoeld, waardoor de angst voor uitsluiting van de islam in de wereld wordt gevoed. En bij angst vecht je terug of trek je je terug. Zij vechten. President Bush polariseerde op die elfde september door de wereld in tweeën te delen: je bent voor of tegen de terroristen. Hij vecht ook. Bush is dan geen betere of slechtere extremist als de terrorist. Ze beschermen beide hun volk. Jammer dat wij, mensen bij onmacht snel het geweld opzoeken.
De wetten worden aangescherpt, de strijd wordt aangegaan, lijsten van namen worden aangelegd etc. De angst heeft ons allen in de greep: de moslimwereld en westerse wereld. We staan er allemaal hetzelfde voor en hebben allemaal behoeften aan ons eigen bestaan, zowel biologisch, sociaal als psychisch. Echter, bestaan ten koste van anderen is verwerpelijk.
Kunnen we bestaan met de verschillen die we hebben of moeten de grote leiders de hele wereld gelijk maken. Allemaal dezelfde democratie, allemaal dezelfde verplichtingen en rechten, allemaal dezelfde waarden en normen etc. Dat lijkt veilig en zekerheid aan ons bestaan te bieden. Zo’n wereld besturen en organiseren is makkelijker, maar maakt de wereld ook dood. In het verschil dat we met elkaar hebben, zit het leven.
Doordat jij anders bent dan ik, kan ik mezelf ervaren, kan ik leren wie ik ben.
Dus ik heb de ander die anders is, nodig om te worden wie ik ben. Dat is onveilig
en dat is nodig om leven te ervaren. Daartoe zijn we toch op aarde? Hebben we
meer angst voor het leven dan voor de dood? Leven zonder angst bestaat niet en
alleen leven in angst is geen leven.
Reacties zijn welkom op ton.de.baaij@capgemini.com.
*** Column in de reeks ‘Collaborate Belongs Everywhere’. Verdiepingsslagen over samenwerking die ieder mens overal nodig heeft, ook in het werk. De columns op deze website worden op persoonlijke titel geschreven.***