Capgemini NL blog

Capgemini NL blog

Meningen op deze blog weerspiegelen de opvattingen van de schrijver en niet per definitie die van de Capgemini Group

De digitale verandering van de overheid (1)

Categorie: Digitale Overheid

Lange tijd was "digitaal" een scheldwoord. "Digitaal" dat was zwart - wit. Denken in enen en nullen. Nu is "digitaal" de wereld waarin iedereen zich begeeft.

In de opdrachten die wij als consultant doen zien wij de Nederlandse overheid "digitaal" veranderen. Wat is de grote lijn van deze verandering? Wat betekent dat voor de keuzes die overheidsdiensten maken? En wat betekent het voor de mensen die er werken? In deze reeks blogs en artikelen vertellen verschillende Capgemini collega’s over hun ervaringen. In de eerste twee delen geeft Michael Stoelinga de grote lijn weer die wij in deze ontwikkeling zien. In de weken erna worden een aantal specifieke punten door verschillende experts verder uitgelicht.


Gezocht: Digitale ambtenaar m/v
Digitalisering in de publieke sector bestaat al een klein decennium uit twee bewegingen:

  1. De digitalisering van dienstverlening.
  2. Een compactere overheid met intern steeds meer gemeenschappelijke diensten.

De digitalisering betreft de overheid in haar relatie met burgers en bedrijven. Dat is het kabinetsbeleid rond Digitaal 2017. Vaak wordt dit gezien als dienstverlening. De recente Europese e-government benchmark plaatst Nederland in de brede kopgroep. De digitalisering van overheidsdiensten verbetert ieder jaar. Dat neemt niet weg dat "versnelling nodig is om de verwachtingen van burgers en het tempo van de private sector bij te houden", aldus deze benchmark. Maar Nederland is bijvoorbeeld wel één van de eerste landen "die de blauwe envelop de deur uit doet" en massaal berichtenboxen inzet (hierover de komende weken meer).

De overheid speelt een oneerlijke wedstrijd voor wat betreft de verwachtingen van burgers. Door digitale diensten in de private sector vinden we gemak gewoon. Maar de diensten die de overheid verleent, zijn anders dan de diensten van bol.com, airbnb, appie, bunq, facebook of spotify. Het is niet toevallig dat de "dienstverlening" die het beste gedigitaliseerd is de belastingheffing betreft! Een Digitale Topper hoeft de overheid misschien niet te zijn. Maar dat de verandering vanuit technologie voorlopig niet overwaait, is een zekerheid.

De tweede beweging is qua impact op uitvoeringsorganisaties minstens zo belangrijk. Onder de vlag van het kabinetsbeleid rond "compacte overheid" vindt er een gestage herverdeling van uitvoeringstaken plaats. Traditioneel bestond Nederland niet alleen uit het gelaagde huis van Thorbecke met gemeenten, provincies, waterschappen en Rijk, maar ook uit minstens tien departementale silo's. Ministeries die verantwoordelijk waren voor een verticaal beleidsterrein: zorg, justitie, natuur, bedrijven, vervoer, etc. Ieder van deze silo's had eigen beleid en één of meer eigen uitvoeringsorganisaties. Deze uitvoeringsorganisaties op hun beurt hadden eigen rekencentra, eigen vastgoed, eigen personeelsmanagement systemen, kortom echte silo's.

Mike Bracken
Langzaam maar zeker verandert dit echt. De meeste rijksambtenaren gebruiken inmiddels de Digitale Werkplek Rijk (DWR), er wordt gewerkt aan rijkskantoren, netwerken en ICT infrastructuur worden meer en meer gedeeld en er wordt gewerkt aan gemeenschappelijke diensten. Dit gaat langzaam. Net als bij de digitalisering gaat het langzamer dan in de private sector. Het DNA van de publieke sector is anders. De D van degelijk is prominenter dan de D van digitaal. De overheid is meer gericht op stabiliteit en rechtmatigheid dan op efficiëntie. Hoe diep deze reflexen zijn geworteld, wordt mooi geïllustreerd in het lezenswaardige interview met de Engelse digital chief Mike Bracken, "waarom ik het bijltje erbij neergooi" [Computer Weekly 13 aug 2015 – why I quit]. Bracken werd binnengebracht vanuit het bedrijfsleven. Na een aantal jaren hard trekken aan de Engelse e-overheid ziet hij successen, maar beschrijft ook goed de hardnekkigheid van sommige "silly walks". In het bijzonder de grote geneigdheid van departementen om hun eigen territorium te verdedigen. Dat maakt de staat robuust, maar verandering langzaam – in Nederland is het niet anders. Ook het artikel van Capgemini collega Rob Vernooij laat zien dat deze beweging zeker niet als vanzelf alle onnodige bureaucratie doet verdampen. Neemt niet weg dat het een echte verandering is.

Gedreven door technologie
Deze verandering wordt gedreven door technologie! Zowel de digitalisering van de dienstverlening naar burgers en bedrijven als deze grootscheepse reorganisatie van de interne diensten van de overheid zijn mogelijk door technologische verandering. De publieke sector beweegt mee met de verandering van de maatschappij. Hoe succesvoller we dat doen, hoe beter voor Nederland. De neiging om daarbij te klagen over het gebrek aan daadkracht in overheidsland is diepgeworteld in onze cultuur. Maar als je vandaag de adviezen die de ambtelijke top in de nadagen van kabinet Balkenende III opstelde, herleest dan is er in die 6 à 7 jaar meer veranderd dan je toen had verwacht[1]. Ook dit laat de robuustheid van de Nederlandse overheid zien, nu we uit het dal van de economische crisis krabbelen. Die robuustheid is hard nodig omdat veel grotere vragen van alle kanten op ons afkomen. Vragen om verandering.

Deze grote vragen van demografie, milieu, integratie en de groeiende afstand tussen mensen die wel meegaan in de enorme technologische transformatie en achterblijvers zijn complex. De concrete vragen van vandaag voor een overheidsorganisatie gaan over deze complexiteit, over de vraag hoe de technologische verandering te benutten en vooral over de vraag hoe mensen daarin meegenomen kunnen worden.

Vragen van een overheidsdienst anno 2017: leven met complexiteit, technologieverandering en de menselijke factor daarin
Is dit hoog-over verhaal zichtbaar in de kamer van een informatiemanager van één van onze overheidsdiensten? Komen we wat we hierboven schetsen tegen in de projecten die we doen? Is het een relevant onderwerp in ons afdelingsplan voor volgend jaar? Wij  denken van wel.

Dat neemt niet weg dat er een groot middengebied is tussen de digitalisering aan de buitenkant en de reorganisatie van ondersteunende diensten. Dit is het midden van ketens en processen. Ook in dat midden passen we de technologische mogelijkheden toe. Op sommige plaatsen worden hele ketens gewijzigd. Maar het grootste deel van dit midden is zo complex dat geen sterveling het overziet. Voor u en mij die er werken is het een groot moeras van complexiteit. De technologische vernieuwing heeft dit moeras nog niet drooggelegd!

We moeten dus met complexiteit leren leven. Technologie helpt daarbij. Een voorbeeld is de complexiteit van toezicht. Het grote risico van toezicht is dat de toezichtslast van vergelijkbare omvang wordt als het veld waarop toezicht gehouden wordt. Onderwijs is zo'n veld. Een interessante methode om met complexiteit om te gaan is XBRL. XBRL heeft de potentie om van de overheid een Albert Heijn te maken … wist u dat Albert Heijn beter weet hoe het in de wijken in Nederland gaat dan de overheid? Wat gebeurt er wanneer wij afrekenen aan de kassa van onze supermarkt? Deze ene aankoop zet een hele keten in gang: de logistiek van de voorraad, de inkoop, tot aan de financiële consolidatie toe. Kan dat ook in een overheidsproces? Ja, dat kan! Als de informatie die nodig is voor toezicht geautomatiseerd kan worden opgehaald uit de zaken die we toch al doen, dan daalt de toezichtslast. Dit kan efficiënt toegepast worden in het onderwijs. Daarvoor zijn rigoureuze standaarden en goede samenwerking in het beheer tussen alle betrokken ketenpartijen nodig. Maar het kan dus wel, en het kan nog veel meer! De komende weken leest u ook meer over de digitale ontwikkelingen in het onderwijs en de ervaringen van Collega’s in dit werkveld.

Wat deden we in 1997?
Het feit dat veranderingen van buiten dit nog niet hebben "opgelost" betekent niet dat deze veranderingen schijn zijn. Als informatiemanager, in het project waar we werken, binnen de overheidstaak die onze afdeling uitvoert, is het belangrijk de veranderingen van buiten op waarde te kunnen schatten. Want ook als het vandaag in ons werk niet zichtbaar is: over 10 jaar zal de overheidsdienst waar u nu werkt er anders uitzien. De verandering gaat sneller dan voorheen. Neem dus aan dat de verandering even groot zal zijn als nu 20 jaar terugkijkend: 1997? Wat deden we toen? De eerste website met informatie. De migratie van Wordperfect naar Word? Zorgen over het millenniumprobleem? Groene schermen en heel veel printstraten en enveloppen. En wij … we kochten misschien onze eerste mobiele telefoon en vulden onze aangifte in met een belastingdiskette…

Maar wat betekent dit voor de keuzes die overheidsdiensten maken? En wat betekent het voor de mensen die er werken? Lees verder in het tweede deel van dit blog.

 

 

 



[1] De 20 rapporten met adviezen van de "brede heroverwegingen

 

Over de auteur

Michael Stoelinga
Michael Stoelinga
Michael Stoelinga is een business architect in de publieke sector. Zijn specialismen zijn basisregistraties en identiteits- management. Op basis van 20 jaar ervaring heeft hij een heldere blik op de ontwikkeling van de publieke sector in de context van de informatiemaatschappij.

Plaats een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *.